आयुष्यात इतके दुःख का आहे — हे पुढचे चिंतन आहे, जे मनाला आध्यात्मिक साधनेकडे वळवते.
तुमचा मानवी जन्म अनमोल आहे आणि हे जीवन शाश्वत नाही, हे तुम्हाला आधीच समजले आहे. आता प्रामाणिकपणे पाहा: हे जीवन खरोखर कसे आहे? आणि आयुष्यात इतके दुःख का आहे?
दुःख सगळ्यांनाच आहे
सभोवताली पाहा. ज्याने कधीच दुःख भोगले नाही, असा एकही माणूस नाही. श्रीमंत आणि गरीब, बलवान आणि दुर्बल, ज्ञानी आणि साधे — प्रत्येकाला वेदना, भीती, हानी आणि निराशा माहीत आहे.
माणूस वेदनेत जन्मतो, आजारी पडतो, म्हातारा होतो आणि मरतो. तो ज्यांच्यावर प्रेम करतो त्यांना गमावतो, आणि ज्यांना पाहायचीही इच्छा नाही त्यांना भेटतो. त्याला जे हवे ते मिळत नाही, आणि जे मिळाले ते गमावण्याची त्याला भीती वाटते.
ज्यांचा आपल्याला हेवा वाटतो, त्यांनाही त्यांची स्वतःची दुःखे असतात. फक्त ती बाहेरून दिसत नाहीत.
दुःख सगळ्यांनाच आहे — याविषयी स्रोत काय सांगतात
बौद्ध धर्मइदं खो पन, भिक्खवे, दुक्खं अरियसच्चं — जातिपि दुक्खा, जरापि दुक्खा, ब्याधिपि दुक्खो, मरणम्पि दुक्खं, अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो, पियेहि विप्पयोगो दुक्खो, यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्खं
IDAṂ KHO PANA, BHIKKHAVE, DUKKHAṂ ARIYASACCAṂ — JĀTIPI DUKKHĀ, JARĀPI DUKKHĀ, BYĀDHIPI DUKKHO, MARAṆAMPI DUKKHAṂ, APPIYEHI SAMPAYOGO DUKKHO, PIYEHI VIPPAYOGO DUKKHO, YAMPICCHAṂ NA LABHATI TAMPI DUKKHAṂ
«भिक्षूंनो, हे दुःखाविषयीचे आर्यसत्य आहे: जन्म दुःख आहे, म्हातारपण दुःख आहे, आजार दुःख आहे, मृत्यू दुःख आहे; अप्रियाशी संयोग दुःख आहे, प्रियापासून वियोग दुःख आहे; जे हवे ते न मिळणे हेही दुःख आहे.»
— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Saṃyutta-nikāya» («संलग्न प्रवचनांचा संग्रह»), 56.11: Dhammacakkappavattana Sutta — «शिकवणीच्या चक्राला गती देणे» पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›
बायबलאָדָם יְלוּד אִשָּׁה קְצַר יָמִים וּשְׂבַע־רֹגֶז׃
«स्त्रीपासून जन्मलेला मनुष्य अल्पायुषी आणि क्लेशांनी भरलेला असतो.»
— ईयोबाचे वचन: बायबल, जुना करार, «ईयोबाचे पुस्तक», 14:1 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
शीख धर्मਰੋਵਹਿ ਕਿਰਪਨ ਸੰਚਹਿ ਧਨੁ ਜਾਇ ॥ ਪੰਡਿਤ ਰੋਵਹਿ ਗਿਆਨੁ ਗਵਾਇ ॥ ਬਾਲੀ ਰੋਵੈ ਨਾਹਿ ਭਤਾਰੁ ॥ ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ ॥
«कंजूष रडतात: त्यांनी साठवलेली संपत्ती निघून जाते. विद्वान रडतात, आपले ज्ञान गमावून. तरुण पत्नी रडते, कारण तिला पती नाही. नानक, सारे जग दुःखी आहे.»
— गुरू नानक: «Guru Granth Sahib» («गुरू ग्रंथ साहिब»), «रामकली की वार», पौडी 13 ला जोडलेला गुरू नानकांचा सलोक, पृष्ठ 954 पुस्तकातूनगुरु ग्रंथ साहिबउघडा ›
इस्लामوَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْءٍ مِّنَ ٱلْخَوْفِ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِ ۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّـٰبِرِينَ ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَـٰبَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوٓا۟ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ
«आणि आम्ही तुमची थोडीशी भीती आणि भूक, आणि संपत्ती, प्राण आणि फळे यांची हानी यांनी निश्चितच परीक्षा घेऊ; आणि धीर धरणाऱ्यांना शुभवार्ता दे — ज्यांच्यावर संकट आले की ते म्हणतात: „निश्चितच आम्ही अल्लाहचे आहोत आणि निश्चितच आम्ही त्याच्याकडेच परत जाणार आहोत.“»
— कुराण, सूरा 2 «Al-Baqarah» («गाय»), आयती 155–156 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›
दुःखाचे तीन प्रकार
प्राचीन गुरू दुःखाच्या तीन प्रकारांविषयी सांगतात.
दुःखाचे दुःख — उघड वेदना: आजार, भूक, शोक, हानी. कधी कधी एक संकट अजून संपलेले नसते, तोच दुसरे येऊ लागते.
बदलाचे दुःख — जेव्हा काहीतरी चांगले अचानक संपते. तुम्हाला बरे वाटत असते, तुम्ही समाधानी असता — आणि अचानक आजार येतो, किंवा वाईट बातमी, किंवा तुम्ही ज्यावर प्रेम करत होता ते गमावता. या जगातील प्रत्येक आनंद एक दिवस संपतो, आणि त्याचा शेवट वेदना आणतो.
बद्ध अस्तित्वाचे दुःख — सर्वांत सूक्ष्म. सगळे काही ठीक आहे आणि तुम्ही दुःखी नाही, असे वाटत असतानाही, हे «ठीक» ज्यावर टिकलेले आहे ते सारे नाजूक आहे आणि भावी वेदनेची कारणे आधीच स्वतःत घेऊन आहे. म्हणूनच मनाच्या खोलवर माणूस जवळजवळ कधीच खऱ्या अर्थाने शांत नसतो.
दुःखाच्या तीन प्रकारांविषयी स्रोत काय सांगतात
तिबेटी बौद्ध धर्म«येथे, संसारात, जे काही दिसणारे सुखसोयी, सुख आणि प्रतिष्ठा मिळू शकते, त्यात स्थायित्वाचा किंवा स्थैर्याचा थोडासाही अंश नाही, आणि शेवटी ते अपरिहार्यपणे दुःखात बदलेल.»
— पत्रुल रिनपोछे, «Kun bzang bla ma'i zhal lung» («माझ्या परिपूर्ण गुरूंचे वचन»), भाग 1, अध्याय 3, II, 4.1.1 «बदलाचे दुःख» — रशियन आवृत्तीतून अनुवादित (अनुवाद: इ. साउबर, सेंट पीटर्सबर्ग: नारतांग, 2007, पृ. 116) पुस्तकातूनThe Words of My Perfect Teacherउघडा ›
तिबेटी बौद्ध धर्म«आपल्यापैकी काहींना असे वाटू शकते की सध्या सर्व काही चांगले चालले आहे आणि आपण मुळीच दुःखी नाही असे दिसते. प्रत्यक्षात आपण दुःखाची कारणे निर्माण करणाऱ्या गोष्टींत पूर्णपणे बुडालेले आहोत.»
— पत्रुल रिनपोछे, «Kun bzang bla ma'i zhal lung» («माझ्या परिपूर्ण गुरूंचे वचन»), भाग 1, अध्याय 3, II, 4.1.3 «बद्ध अस्तित्वाचे दुःख» — रशियन आवृत्तीतून अनुवादित (अनुवाद: इ. साउबर, सेंट पीटर्सबर्ग: नारतांग, 2007, पृ. 117) पुस्तकातूनThe Words of My Perfect Teacherउघडा ›
हिंदू धर्मये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥
YE HI SAṂSPARŚAJĀ BHOGĀ DUḤKHAYONAYA EVA TE / ĀDYANTAVANTAḤ KAUNTEYA NA TEṢU RAMATE BUDHAḤ
«इंद्रियांच्या त्यांच्या विषयांशी झालेल्या संपर्कातून जन्मणारे भोग हे दुःखाचेच उगम आहेत. त्यांना आरंभ आणि अंत आहे, कुंतीपुत्रा, आणि ज्ञानी त्यांच्यात रमत नाही.»
— कृष्णाचे वचन: «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 5.22 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›
बौद्ध धर्मतिस्सो इमा, भिक्खवे, दुक्खता. कतमा तिस्सो? दुक्खदुक्खता, सङ्खारदुक्खता, विपरिणामदुक्खता
TISSO IMĀ, BHIKKHAVE, DUKKHATĀ. KATAMĀ TISSO? DUKKHADUKKHATĀ, SAṄKHĀRADUKKHATĀ, VIPARIṆĀMADUKKHATĀ
«भिक्षूंनो, दुःखाचे तीन प्रकार आहेत. कोणते तीन? वेदनेचे दुःख, बद्ध अस्तित्वाचे दुःख, बदलाचे दुःख.»
— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Saṃyutta-nikāya» («संलग्न प्रवचनांचा संग्रह»), 45.165: Dukkhatā Sutta — «दुःखाचे प्रकार» पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›
हिंदू धर्मपरिणामतापसंस्कारदुःखैर् गुणवृत्तिविरोधाच् च दुःखम् एव सर्वं विवेकिनः
PARIṆĀMATĀPASAṂSKĀRADUḤKHAIR GUṆAVṚTTIVIRODHĀC CA DUḤKHAM EVA SARVAṂ VIVEKINAḤ
«बदलाच्या, तापाच्या आणि मागे राहिलेल्या संस्कारांच्या दुःखामुळे, आणि प्रकृतीच्या गुणांच्या परस्परविरोधामुळे, विवेकी माणसासाठी सर्व काही दुःखच आहे.»
— पतंजली: «Yoga-sūtra» («योगसूत्रे»), 2.15 पुस्तकातूनपतंजलींची योगसूत्रेउघडा ›
दुःख कुठून येते
दुःख ही कोणी बाहेरून पाठवलेली शिक्षा नाही. त्याला कारण आहे.
सुखद गोष्टी कायम टिकाव्यात आणि दुःखद गोष्टी कधीच येऊ नयेत, असे आपल्याला वाटते. आपण माणसांना, वस्तूंना, पदाला, स्वतःच्या शरीराला चिकटून राहतो. पण हे सगळे बदलते आणि निघून जाते. आणि आपण जितके घट्ट धरून ठेवतो, तितके सोडताना जास्त दुखते.
इच्छा आणि आसक्ती जितकी तीव्र, तितके दुःख तीव्र.
दुःखाच्या कारणाविषयी स्रोत काय सांगतात
बौद्ध धर्मतण्हाय जायती सोको, तण्हाय जायती भयं; तण्हाय विप्पमुत्तस्स, नत्थि सोको कुतो भयं ॥
TAṆHĀYA JĀYATĪ SOKO, / TAṆHĀYA JĀYATĪ BHAYAṂ; / TAṆHĀYA VIPPAMUTTASSA, / NATTHI SOKO KUTO BHAYAṂ.
«तृष्णेतून शोक जन्मतो, तृष्णेतून भय जन्मते. जो तृष्णेपासून मुक्त आहे, त्याला शोक नाही — मग भय कुठून?»
— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 216 पुस्तकातूनधम्मपदउघडा ›
हिंदू धर्मध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस् तेषूपजायते । सङ्गात् संजायते कामः कामात् क्रोधो ऽभिजायते । क्रोधाद् भवति संमोहः संमोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥
DHYĀYATO VIṢAYĀN PUṂSAḤ SAṄGAS TEṢŪPAJĀYATE / SAṄGĀT SAṂJĀYATE KĀMAḤ KĀMĀT KRODHO 'BHIJĀYATE / KRODHĀD BHAVATI SAṂMOHAḤ SAṂMOHĀT SMṚTIVIBHRAMAḤ / SMṚTIBHRAṂŚĀD BUDDHINĀŚO BUDDHINĀŚĀT PRAṆAŚYATI
«जेव्हा माणूस इंद्रियांच्या विषयांचे चिंतन करतो, तेव्हा त्यांच्याविषयी आसक्ती जन्मते; आसक्तीतून कामना जन्मते, कामनेतून क्रोध. क्रोधातून मोह होतो, मोहातून स्मृतिभ्रम, स्मृतिभ्रंशातून बुद्धिनाश, आणि बुद्धिनाशाने माणूस नष्ट होतो.»
— कृष्णाचे वचन: «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 2.62–63 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›
बायबलἕκαστος δὲ πειράζεται ὑπὸ τῆς ἰδίας ἐπιθυμίας ἐξελκόμενος καὶ δελεαζόμενος· εἶτα ἡ ἐπιθυμία συλλαβοῦσα τίκτει ἁμαρτίαν, ἡ δὲ ἁμαρτία ἀποτελεσθεῖσα ἀποκύει θάνατον.
«परंतु प्रत्येक जण आपल्याच वासनेने ओढला जाऊन व भुलून परीक्षेत पडतो. मग वासना गर्भवती होऊन पापाला जन्म देते, आणि पाप पूर्ण वाढले म्हणजे मरणाला जन्म देते.»
— बायबल, नवा करार, «याकोबाचे पत्र», 1:14–15 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
पुन्हा पुन्हा फिरणारे चक्र
आपण पुन्हा पुन्हा सुख शोधतो: नवी खरेदी, नवे नाते, नवी नोकरी, नवा आनंद. काही काळ बरे वाटते, आणि मग सगळे पुन्हा तसेच घडते.
असेच आयुष्य जाते — एका चक्रात, बंद घड्यात घिरट्या घालणाऱ्या आणि बाहेर पडण्याचा मार्ग न सापडणाऱ्या माशीसारखे.
अनेक परंपरा सांगतात की हे चक्र मृत्यूनेही संपत नाही: जोपर्यंत इच्छा आणि आसक्ती आहे, तोपर्यंत जीव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो आणि पुन्हा पुन्हा दुःखाला सामोरा जातो.
पुन्हा पुन्हा फिरणाऱ्या चक्राविषयी स्रोत काय सांगतात
तिबेटी बौद्ध धर्म«बंद घड्यात माशी कितीही उडाली, तरी ती बाहेर पडू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, आपण कुठेही जन्मलो, अस्तित्वाच्या उच्च लोकांत किंवा खालच्या लोकांत, तरी आपण संसारात कैदच असतो.»
— पत्रुल रिनपोछे, «Kun bzang bla ma'i zhal lung» («माझ्या परिपूर्ण गुरूंचे वचन»), भाग 1, अध्याय 3, I «संसारातील दुःखे सर्वसाधारणपणे» — रशियन आवृत्तीतून अनुवादित (अनुवाद: इ. साउबर, सेंट पीटर्सबर्ग: नारतांग, 2007, पृ. 97) पुस्तकातूनThe Words of My Perfect Teacherउघडा ›
बौद्ध धर्मएतदेव, भिक्खवे, बहुतरं यं वो इमिना दीघेन अद्धुना सन्धावतं संसरतं अमनापसम्पयोगा मनापविप्पयोगा कन्दन्तानं रोदन्तानं अस्सु पस्सन्नं पग्घरितं, न त्वेव चतूसु महासमुद्देसु उदकं
ETADEVA, BHIKKHAVE, BAHUTARAṂ YAṂ VO IMINĀ DĪGHENA ADDHUNĀ SANDHĀVATAṂ SAṂSARATAṂ AMANĀPASAMPAYOGĀ MANĀPAVIPPAYOGĀ KANDANTĀNAṂ RODANTĀNAṂ ASSU PASSANNAṂ PAGGHARITAṂ, NA TVEVA CATŪSU MAHĀSAMUDDESU UDAKAṂ
«भिक्षूंनो, जन्मापासून जन्मापर्यंतच्या या दीर्घ भटकंतीत अप्रियाशी संयोग झाल्यामुळे आणि प्रियापासून वियोग झाल्यामुळे रडत-आक्रोशत तुम्ही जे अश्रू ढाळले आहेत, ते चार महासागरांतील पाण्यापेक्षा जास्त आहेत.»
— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Saṃyutta-nikāya» («संलग्न प्रवचनांचा संग्रह»), 15.3: Assu Sutta — «अश्रू» पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›
हिंदू धर्ममाम् उपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयम् अशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥
MĀM UPETYA PUNARJANMA DUḤKHĀLAYAM AŚĀŚVATAM / NĀPNUVANTI MAHĀTMĀNAḤ SAṂSIDDHIṂ PARAMĀṂ GATĀḤ
«मला प्राप्त झाल्यावर, परमसिद्धीला पोहोचलेले महात्मे दुःखाचे घर असलेल्या या अनित्य पुनर्जन्माला पुन्हा प्राप्त होत नाहीत.»
— कृष्णाचे वचन: «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 8.15 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›
हिंदू धर्मतद् एव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तम् अस्य । प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत् किञ्चेह करोत्य् अयम् । तस्माल् लोकात् पुनर् ऐत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे । इति नु कामयमानः ॥
TAD EVA SAKTAḤ SAHA KARMAṆAITI LIṄGAṂ MANO YATRA NIṢAKTAM ASYA / PRĀPYĀNTAṂ KARMAṆAS TASYA YAT KIÑCEHA KAROTY AYAM / TASMĀL LOKĀT PUNAR AITY ASMAI LOKĀYA KARMAṆE / ITI NU KĀMAYAMĀNAḤ
«ज्याच्यावर त्याचे मन आसक्त असते, तिथेच तो आपल्या कर्मांसह जातो. येथे त्याने जे काही केले, त्याचे फळ संपवून तो त्या लोकातून पुन्हा या लोकात परत येतो — नव्या कर्मासाठी. कामना करणाऱ्याचे असेच होते.»
— याज्ञवल्क्यांचे वचन: «Bṛhadāraṇyaka-upaniṣad» («बृहदारण्यक उपनिषद»), 4.4.6 पुस्तकातूनउपनिषदेउघडा ›
दुःखाविषयी विचार का करावा
हे चिंतन तुम्हाला निराश करण्यासाठी नाही. उलट — ते तुम्हाला मुक्त करते.
या जगात शाश्वत सुख नाही, हे जेव्हा तुम्ही स्पष्टपणे पाहता, तेव्हा जे ते सुख देऊ शकत नाही त्याच्यामागे धावणे तुम्ही थांबवता. पुढची वस्तू, पुढची व्यक्ती किंवा पुढचे यश अखेर तुम्हाला सुखी करेल, अशी वाट पाहणे तुम्ही थांबवता.
तुमच्याकडे आता जे आहे, त्याचा तुम्ही फक्त आनंद घेता, पण त्याला चिकटून राहत नाही.
आणि मग परिस्थितीवर अवलंबून नसलेले सुख जे देईल, ते शोधण्याची इच्छा जागी होते. या चक्रातून बाहेर पडण्याचा मार्ग म्हणजे आध्यात्मिक मार्ग.
आणि याचे दुसरे फळही आहे. प्रत्येक जीव तुमच्यासारखाच दुःख भोगतो, हे जेव्हा तुम्हाला समजते, तेव्हा तुमच्या हृदयात करुणा जन्मते.
दुःखाविषयी विचार का करावा — याविषयी स्रोत काय सांगतात
तिबेटी बौद्ध धर्म«म्हणून संसारातील दिसणाऱ्या आनंदांवर विश्वास ठेवू नका. याच जीवनात असा निश्चय करा की दुःखाच्या या महासागरातून तुम्ही मुक्त व्हाल आणि बुद्धावस्थेच्या खऱ्या आणि कधीही न कोमेजणाऱ्या सुखापर्यंत पोहोचाल.»
— पत्रुल रिनपोछे, «Kun bzang bla ma'i zhal lung» («माझ्या परिपूर्ण गुरूंचे वचन»), भाग 1, अध्याय 3, I — रशियन आवृत्तीतून अनुवादित (अनुवाद: इ. साउबर, सेंट पीटर्सबर्ग: नारतांग, 2007, पृ. 99) पुस्तकातूनThe Words of My Perfect Teacherउघडा ›
बायबलταῦτα λελάληκα ὑμῖν ἵνα ἐν ἐμοὶ εἰρήνην ἔχητε. ἐν τῷ κόσμῳ θλῖψιν ἕξετε· ἀλλὰ θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον.
«माझ्या ठायी तुम्हांला शांती मिळावी म्हणून मी तुमच्याशी ह्या गोष्टी बोललो आहे. जगात तुम्हांला क्लेश आहेत, तरी धीर धरा; मी जगाला जिंकले आहे.»
— येशूचे वचन: बायबल, नवा करार, «योहानकृत शुभवर्तमान», 16:33 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
बायबलχαίρειν μετὰ χαιρόντων καὶ κλαίειν μετὰ κλαιόντων.
«आनंद करणाऱ्यांबरोबर आनंद करा; रडणाऱ्यांबरोबर रडा.»
— प्रेषित पौलाचे वचन: बायबल, नवा करार, «रोमकरांस पत्र», 12:15 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
हिंदू धर्मइन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहंकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥
INDRIYĀRTHEṢU VAIRĀGYAM ANAHAṂKĀRA EVA CA / JANMAMṚTYUJARĀVYĀDHIDUḤKHADOṢĀNUDARŚANAM
«इंद्रियांच्या विषयांविषयी वैराग्य, अहंकाराचा अभाव, आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण आणि आजार यांत किती दुःख आहे याचे स्पष्ट दर्शन.»
— खरे ज्ञान कशाने बनते, याविषयी कृष्णाचे वचन: «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 13.8 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›
ही साधना कशी करावी
अशी वेळ निवडा, जेव्हा तुम्हाला कोणी त्रास देणार नाही. बसा आणि शांतपणे श्वास घ्या.
तुमचे आयुष्य आठवा: त्यात कोणती दुःखे आली? तुम्हाला कशातून जावे लागले — आजार, हानी, भीती, निराशा?
ज्याने आनंद दिला, त्याने नंतर कशी वेदना दिली, ते आठवा: चांगल्या गोष्टी कशा संपल्या, ज्या माणसांशी आणि वस्तूंशी तुम्ही आसक्त होता, ती कशी निघून गेली.
उलटेही आठवा: ज्याने आधी तुम्हाला दुःख आणि वेदना दिली, ते नंतर तुमच्यासाठी आनंद ठरले असेल — जेव्हा तुम्ही मोठे चित्र पाहिले.
तुमच्या सभोवतालच्या लोकांकडे पाहा — तुमचे सहकारी, नातेवाईक, मित्र, अगदी रस्त्यावरची माणसे. हे लक्षात घ्या की त्या सर्वांनी खूप दुःख भोगले आहे — अगदी तुमच्यासारखेच. आणि अगदी तुमच्यासारखेच, त्यांनाही फक्त सुखी व्हायचे आहे.
बसा आणि यावर विचार करा.
गृहपाठ
दुःखाकडे लक्ष द्या — स्वतःच्या आणि इतर लोकांच्याही.
या टप्प्यावर दुःख कुठून येते, हे शोधण्याची तुम्हाला गरज नाही. ते कसे निर्माण होते, फक्त हे पाहा. तुम्हाला एका गोष्टीची अपेक्षा होती, आणि घडले काहीतरी वेगळेच — आणि तुम्ही दुःखी होता. कोणीतरी तुमच्या पायावर पाय दिला — तुम्ही दुःखी होता. तुमचा पगार उशिरा झाला — तुम्ही दुःखी होता. तुम्हाला तुमचा आवडता कार्यक्रम पाहायचा होता, पण टीव्हीवर दुसरेच काहीतरी चालू आहे — आणि तुम्ही पुन्हा दुःखी होता.
संध्याकाळी, दिवसाच्या शेवटी, सरलेला दिवस आठवा. आज तुम्हाला कोणती दुःखे दिसली — तुमची स्वतःची आणि इतरांची? फक्त त्यांची मनात नोंद घ्या.
तुम्हाला दिसेल की आयुष्यात खूप दुःख आहे.
पुढच्या साधनेकडे केव्हा जावे?
आम्ही «मार्गावर प्रगती कशी करावी» या लेखात सांगितल्याप्रमाणे, साधना खऱ्या अर्थाने तुमच्याशी एकरूप होते आणि तुमचा भाग बनते, तेव्हा ती पूर्ण झाली असे मानता येते. याचा अर्थ असा की तुम्ही ती केवळ समजून घेतली नाही, तर तुमच्या वैयक्तिक, प्रत्यक्ष अनुभवातून अनुभवलीही आहे. हे जाणवेपर्यंत साधना करत राहा. साधनेकडे पाहण्याचा तुमचा स्वतःचा सर्जनशील दृष्टिकोन शोधा.
लोकांनीही, अगदी तुमच्यासारखेच, प्रचंड दुःख भोगले आहे, हे तुम्ही पाहिले आणि समजून घेतले पाहिजे. आणि तुम्हाला ते जाणवले पाहिजे — ते तुमचे रोजचे वास्तव बनले पाहिजे.
तुमच्या आयुष्यातील लोकांकडे पाहा: मित्र, नातेवाईक, सहकारी, अगदी रस्त्यावरचे लोकही. कधी कधी असे लोक भेटतात, जे तुम्हाला विचित्र, रागीट किंवा आक्रमक वाटतात. त्यांच्याविषयी विचार करा, त्यांच्या आयुष्याविषयी विचार करा. तुमच्यासारखेच त्यांनीही निराशा अनुभवल्या आहेत. तुमच्यासारखेच त्यांनीही जवळची माणसे गमावली आहेत. तुमच्यासारखेच तेही आजारी पडले आहेत. तुमच्यासारखेच त्यांनाही त्यांच्या भविष्याची आणि त्यांच्या प्रियजनांची भीती वाटते.
आणि तुम्हाला दिसेल की त्यांच्यापैकी प्रत्येकाने प्रचंड दुःख सहन केले आहे — विशेषतः वयस्कर लोकांनी. कदाचित त्यांचा राग आणि विचित्र वागणूक म्हणजे या सगळ्याला तोंड देण्याचा फक्त एक मार्ग असेल.
प्रत्येक व्यक्तीकडे आणि स्वतःकडेही या दृष्टीने पाहा. हे समजून घ्या: दुःख सर्वत्र आहे आणि सर्वांना आहे, आणि प्रत्येक जण त्याला वेगवेगळ्या प्रकारे तोंड देतो. मग जे लोक सुरुवातीला तुम्हाला अतिशय रागीट वाटत होते, त्यांच्याविषयीही तुमच्यात करुणा निर्माण होईल. तुम्हाला दिसेल की ते फक्त अशा प्रकारे स्वतःला दुःखापासून वाचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
तुम्ही लोकांच्या कृतींचे आणि वागण्याचे, तसेच स्वतःच्या कृतींचेही विश्लेषण करता आणि तुम्हाला समजते की या निर्णयांमध्ये दुःखाची मोठी भूमिका असते. मग या लोकांविषयीच्या करुणेने तुमचे हृदय कळवळू लागेल. कदाचित जे तुमच्याशी वाईट वागले, त्यांच्यासाठी प्रार्थना करावी, असेही तुम्हाला वाटेल. याचा अर्थ तुम्ही ही साधना आत्मसात केली आहे आणि पुढच्या साधनेकडे जाऊ शकता.
जे वाईट वागतात त्यांच्याविषयी करुणा — याविषयी स्रोत काय सांगतात
बायबलἘγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμᾶς, καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς καὶ διωκόντων ὑμᾶς…
«परंतु मी तुम्हांला सांगतो, तुम्ही आपल्या वैऱ्यांवर प्रीती करा, जे तुम्हांला शाप देतात त्यांना आशीर्वाद द्या, जे तुमचा द्वेष करतात त्यांचे बरे करा, आणि जे तुमचा अपमान करतात व तुमचा छळ करतात त्यांच्यासाठी प्रार्थना करा…»
— येशूचे वचन: बायबल, नवा करार, «मत्तयकृत शुभवर्तमान», 5:44 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
बायबल…ὅτι αὐτὸς χρηστός ἐστιν ἐπὶ τοὺς ἀχαρίστους καὶ πονηρούς. Γίνεσθε οὖν οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί.
«…कारण तो उपकार न मानणाऱ्यांवर व दुष्टांवरही दयाळू आहे. म्हणून जसा तुमचा पिता दयाळू आहे, तसे तुम्हीही दयाळू व्हा.»
— येशूचे वचन: बायबल, नवा करार, «लूककृत शुभवर्तमान», 6:35–36 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
बायबलὁ δὲ Ἰησοῦς ἔλεγε· πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι.
«तेव्हा येशू म्हणाला, हे पित्या, त्यांना क्षमा कर, कारण ते काय करीत आहेत हे त्यांना कळत नाही.»
— ज्यांनी येशूला वधस्तंभावर खिळले त्यांच्याविषयी वधस्तंभावरून त्याचे वचन: बायबल, नवा करार, «लूककृत शुभवर्तमान», 23:34 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
बायबलμὴ νικῶ ὑπὸ τοῦ κακοῦ, ἀλλὰ νίκα ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν.
«वाइटाने जिंकला जाऊ नकोस, तर बऱ्याने वाइटाला जिंक.»
— प्रेषित पौलाचे वचन: बायबल, नवा करार, «रोमकरांस पत्र», 12:21 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›
बौद्ध धर्मन हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं; अवेरेन च सम्मन्ति, एस धम्मो सनन्तनो.
NA HI VERENA VERĀNI, SAMMANTĪDHA KUDĀCANAṂ; AVERENA CA SAMMANTI, ESA DHAMMO SANANTANO.
«द्वेषाने द्वेष कधीही शांत होत नाही. द्वेषाच्या अभावानेच तो शांत होतो — हा सनातन नियम आहे.»
— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 5 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›
बौद्ध धर्मअक्कोधेन जिने कोधं, असाधुं साधुना जिने…
AKKODHENA JINE KODHAṂ, ASĀDHUṂ SĀDHUNĀ JINE…
«क्रोधाला अक्रोधाने जिंका, वाइटाला चांगुलपणाने जिंका…»
— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 223 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›
इस्लामوَلَا تَسْتَوِى ٱلْحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُ ۚ ٱدْفَعْ بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُۥ عَدَٰوَةٌ كَأَنَّهُۥ وَلِىٌّ حَمِيمٌ
«चांगुलपणा आणि वाईटपणा सारखे नाहीत. वाइटाचा प्रतिकार अधिक चांगल्याने कर, मग पाहा! ज्याच्याशी तुझे वैर होते, तो जणू जिवलग मित्र होईल.»
— कुराण, सूरा 41 «Fussilat» («सविस्तर स्पष्ट केलेले»), आयत 34 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›
इस्लामوَعِبَادُ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى ٱلْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَـٰهِلُونَ قَالُوا۟ سَلَـٰمًا
«परम दयाळूचे (श्रद्धावान) दास ते आहेत, जे पृथ्वीवर नम्रपणे चालतात, आणि जेव्हा अज्ञानी लोक त्यांच्याशी बोलतात, तेव्हा ते म्हणतात: शांती!»
— कुराण, सूरा 25 «Al-Furqan» («निकष»), आयत 63 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›
ताओ धर्म大小多少,報怨以德。
«मोठे असो वा लहान, जास्त असो वा थोडे — अन्यायाची परतफेड चांगुलपणाने करा.»
— «Dàodéjīng» («दाओ दे जिंग»), अध्याय 63 पुस्तकातूनदाओ दे जिंगउघडा ›
बौद्ध धर्मउभतोदण्डकेन चेपि, भिक्खवे, ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओकन्तेय्युं, तत्रापि यो मनो पदूसेय्य, न मे सो तेन सासनकरो.
UBHATODAṆḌAKENA CEPI, BHIKKHAVE, KAKACENA CORĀ OCARAKĀ AṄGAMAṄGĀNI OKANTEYYUṂ, TATRĀPI YO MANO PADŪSEYYA, NA ME SO TENA SĀSANAKARO.
«भिक्षूंनो, जरी दरोडेखोरांनी, गुन्हेगारांनी दोन मुठींच्या करवतीने तुमचे अवयव एकेक करून निर्दयपणे कापले, तरी तुमच्यापैकी जो त्यांच्याविषयी मनात द्वेष बाळगेल, तो माझ्या शिकवणीचे पालन करत नसेल.»
— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Majjhima-nikāya» («मध्यम लांबीच्या प्रवचनांचा संग्रह»), सुत्त 21: Kakacūpama Sutta — «करवतीची उपमा», 20.1 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›
बौद्ध धर्मतञ्च पुग्गलं मेत्तासहगतेन चेतसा फरित्वा विहरिस्साम, तदारम्मणञ्च सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चित्तेन विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्याबज्झेन फरित्वा विहरिस्सामा’ति.
TAÑCA PUGGALAṂ METTĀSAHAGATENA CETASĀ PHARITVĀ VIHARISSĀMA, TADĀRAMMAṆAÑCA SABBĀVANTAṂ LOKAṂ METTĀSAHAGATENA CITTENA VIPULENA MAHAGGATENA APPAMĀṆENA AVERENA ABYĀBAJJHENA PHARITVĀ VIHARISSĀMĀ’TI.
«आम्ही त्या व्यक्तीला मैत्रीने भरलेल्या मनाने व्यापून राहू, आणि तिच्यापासून सुरुवात करून संपूर्ण जगाला मैत्रीने भरलेल्या मनाने — विपुल, उदात्त, अमर्याद, वैररहित आणि द्वेषरहित मनाने — व्यापून राहू.»
— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Majjhima-nikāya» («मध्यम लांबीच्या प्रवचनांचा संग्रह»), सुत्त 21: Kakacūpama Sutta — «करवतीची उपमा», 11.14 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›
हिंदू धर्मअद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥
ADVEṢṬĀ SARVABHŪTĀNĀṂ MAITRAḤ KARUṆA EVA CA / NIRMAMO NIRAHAṂKĀRAḤ SAMADUḤKHASUKHAḤ KṢAMĪ
«जो कोणत्याही प्राण्याचा द्वेष करत नाही, जो मैत्रीपूर्ण आणि करुणामय आहे, „माझे“ आणि „मी“ यांपासून मुक्त आहे, दुःखात आणि सुखात सम आहे, क्षमाशील आहे…»
— कृष्णाचे वचन: «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 12.13 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›
तुमचे वैयक्तिक शक्तिशब्द
या साधनेविषयीची तुमची समज एका वाक्यात सांगा. उदाहरणार्थ: «बदलणाऱ्या गोष्टींविषयीची आसक्ती दुःख आणते».
हे वाक्य मागच्या साधनांमधील वाक्यांना जोडा. उदाहरणार्थ: «माझा मानवी जन्म अतिशय अनमोल आहे. अशी वेळ येईल, जेव्हा मी मरेन. बदलणाऱ्या गोष्टींविषयीची आसक्ती दुःख आणते».
प्रत्येक वेळी तुम्ही जीवनाच्या मूल्याविषयी, अनित्यतेविषयी किंवा दुःखाविषयी विचार कराल, तेव्हा मनातल्या मनात तुमचे वैयक्तिक शक्तिशब्द म्हणा.
साधनेत मदत हवी आहे?
Patreon वर तुम्हाला मिळते:
- साधनेबद्दलच्या प्रश्नांची उत्तरे
- तुमच्या विषयावर स्रोतांचा अभ्यास
- इतर साधकांशी बोलण्यासाठी खाजगी Discord
- थेट प्रक्षेपण आणि प्रश्नोत्तर सत्रे
- साधना, शिकवण आणि परंपरांवर चर्चा
