Ars Vajraearsvajrae.com

अनित्यता आणि मृत्यू

बाह्य वर्तुळचिंतन साधना5 मिनिटांचे वाचन

‹ मागील साधना: मानवी जन्माचे मूल्य

अनित्यता आणि मृत्यू

अनित्यता आणि मृत्यू हे पुढचे चिंतन आहे, जे मनाला आध्यात्मिक साधनेकडे वळवते.

तुमचा मानवी जन्म खरोखर अतिशय अनमोल आहे, हे लक्षात आल्यावर हे जीवन शाश्वत नाही आणि ते संपणार आहे, ही जाणीव तुमच्यात एक प्रकारची निकड निर्माण करते. तुम्ही जागरूकपणे जगले पाहिजे आणि स्पष्टपणे आपल्या ध्येयाकडे वाटचाल केली पाहिजे.

सर्व काही बदलते

आजूबाजूला पाहा. ऋतू एकामागून एक येतात: वसंत उन्हाळा बनतो, उन्हाळा शरद, शरद हिवाळा. लहानपणी तुम्ही पाहिलेले झाड मोठे झाले आहे, किंवा कदाचित ते आता तोडलेही गेले आहे. तुम्ही ज्या घरात राहत होता, ते बदलले आहे, आता त्यात दुसरे लोक राहतात.

माणसेही बदलतात. मुले मोठी होतात, मोठी माणसे म्हातारी होतात. मित्र तुमच्या आयुष्यात येतात आणि निघून जातात. काल जे सर्वांत महत्त्वाचे वाटत होते, ते आज विसरले गेले आहे.

तुम्हीही बदलता. तुमचे शरीर दररोज थोडे वेगळे असते, तुमचे विचार आणि भावना दर मिनिटाला बदलतात. दहा वर्षांपूर्वीचा तुमचा फोटो पाहा — ते अजूनही तुम्हीच आहात, पण आता अगदी वेगळी व्यक्ती.

या जगात एका जागी स्थिर राहणारे असे काहीही नाही. जे काही उत्पन्न झाले आहे, ते एक दिवस बदलेल आणि नाहीसे होईल.

सर्व काही बदलते — याविषयी स्रोत काय सांगतात
बौद्ध धर्म

सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति, यदा पञ्ञाय पस्सति । अथ निब्बिन्दति दुक्खे, एस मग्गो विसुद्धिया ॥

“SABBE SAṄKHĀRĀ ANICCĀ”TI, / YADĀ PAÑÑĀYA PASSATI; / ATHA NIBBINDATI DUKKHE, / ESA MAGGO VISUDDHIYĀ.

«„सर्व संस्कार अनित्य आहेत“ — जेव्हा माणूस हे प्रज्ञेने पाहतो, तेव्हा तो दुःखापासून विमुख होतो. हाच शुद्धीचा मार्ग आहे.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 277 पुस्तकातूनधम्मपदउघडा ›

हिंदू धर्म

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे । सस्यम् इव मर्त्यः पच्यते सस्यम् इवाजायते पुनः ॥

ANUPAŚYA YATHĀ PŪRVE PRATIPAŚYA TATHĀPARE / SASYAM IVA MARTYAḤ PACYATE SASYAM IVĀJĀYATE PUNAḤ

«पाहा, पूर्वीच्यांचे कसे झाले, पाहा, नंतर येणाऱ्यांचेही तसेच होईल: मर्त्य माणूस धान्यासारखा पिकतो आणि धान्यासारखाच पुन्हा जन्मतो.»

— नचिकेता याचे वचन: «Kaṭha-upaniṣad» («कठ उपनिषद»), 1.1.6 पुस्तकातूनउपनिषदेउघडा ›

बायबल

לַכֹּל זְמָן וְעֵת לְכָל־חֵפֶץ תַּחַת הַשָּׁמָיִם׃ עֵת לָלֶדֶת וְעֵת לָמוּת

«प्रत्येक गोष्टीला समय असतो, आकाशाखालील प्रत्येक कार्याला वेळ असते: जन्मण्याची वेळ आणि मरण्याची वेळ.»

— बायबल, जुना करार, «उपदेशक», 3:1–2 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

אֱנוֹשׁ כֶּחָצִיר יָמָיו כְּצִיץ הַשָּׂדֶה כֵּן יָצִיץ׃ כִּי רוּחַ עָבְרָה־בּוֹ וְאֵינֶנּוּ וְלֹא־יַכִּירֶנּוּ עוֹד מְקוֹמוֹ

«मानवाचे दिवस गवतासारखे आहेत; रानफुलासारखा तो फुलतो. वारा त्यावरून गेला की तो नाहीसा होतो आणि त्याचे स्थान त्याला पुन्हा ओळखत नाही.»

— बायबल, जुना करार, «स्तोत्रसंहिता», 103:15–16 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

כָּל־הַבָּשָׂר חָצִיר וְכָל־חַסְדּוֹ כְּצִיץ הַשָּׂדֶה׃ יָבֵשׁ חָצִיר נָבֵל צִיץ כִּי רוּחַ יְהוָה נָשְׁבָה בּוֹ אָכֵן חָצִיר הָעָם׃ יָבֵשׁ חָצִיר נָבֵל צִיץ וּדְבַר־אֱלֹהֵינוּ יָקוּם לְעוֹלָם

«सर्व मानवजात गवत आहे, आणि तिचे सर्व सौंदर्य रानफुलासारखे आहे. परमेश्वराचा श्वास त्यावर फुंकला की गवत सुकते, फूल कोमेजते; खरोखर लोक गवतच आहेत. गवत सुकते, फूल कोमेजते, पण आमच्या देवाचे वचन सर्वकाळ टिकते.»

— बायबल, जुना करार, यशयाचे पुस्तक, 40:6–8 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

ताओ धर्म

故飄風不終朝,驟雨不終日。孰為此者?天地。天地尚不能久,而況於人乎?

«वादळी वारा पूर्ण सकाळभर टिकत नाही, मुसळधार पाऊस पूर्ण दिवसभर टिकत नाही. त्यांना कोण निर्माण करतो? आकाश आणि पृथ्वी. आकाश आणि पृथ्वीही त्यांना दीर्घकाळ टिकवू शकत नाहीत, तर माणसाची काय कथा?»

— लाओत्से, «Dao de jing» («मार्ग आणि त्याच्या शक्तीचा ग्रंथ»), अध्याय 23 पुस्तकातूनदाओ दे जिंगउघडा ›

शीख धर्म

ਜੋ ਉਪਜਿਓ ਸੋ ਬਿਨਸਿ ਹੈ ਪਰੋ ਆਜੁ ਕੈ ਕਾਲਿ ॥ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ ਲੇ ਛਾਡਿ ਸਗਲ ਜੰਜਾਲ ॥

«जे उत्पन्न झाले आहे, ते नष्ट होईल — आज किंवा उद्या. नानक, ईश्वराचे गुणगान कर आणि सर्व पाश सोडून दे.»

— गुरू तेग बहादुर: «Guru Granth Sahib» («गुरू ग्रंथ साहिब»), नवव्या गुरूंचे सलोक, पृष्ठ 1429 पुस्तकातूनगुरु ग्रंथ साहिबउघडा ›

इस्लाम

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ ۝ وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو ٱلْجَلَـٰلِ وَٱلْإِكْرَامِ

«पृथ्वीवर जो कोणी आहे, तो नाश पावणार आहे; आणि केवळ तुझ्या प्रभूचे मुख शिल्लक राहील, जो महिमा आणि सन्मानाचा स्वामी आहे.»

— कुराण, सूरा 55 «Ar-Rahman» («परम दयाळू»), आयती 26–27 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

मृत्यू अटळ आहे

जो जन्मला आहे, तो मरणार. हा सर्वांसाठी नियम आहे.

संपूर्ण इतिहासात मृत्यू टाळू शकलेली एकही व्यक्ती झाली नाही. ना प्रचंड सैन्य असलेला राजा, ना अगणित खजिने असलेला श्रीमंत, ना ज्ञानी, ना संत. भूतकाळातील ज्या थोर लोकांविषयी आपण पुस्तकांत वाचतो — ते सर्व मरण पावले.

पैसे देऊन मृत्यूपासून सुटका विकत घेता येत नाही, त्याला बळाने हरवता येत नाही, त्याच्यापासून लपता येत नाही. आज पृथ्वीवर जगणाऱ्या सर्व लोकांपैकी शंभर-सव्वाशे वर्षांत जवळजवळ कोणीही उरणार नाही.

तुमच्या भविष्याविषयी निश्चितपणे माहीत असलेली हीच एकमेव गोष्ट आहे. बाकी सर्व काही असे किंवा तसे घडू शकते, पण मृत्यू नक्की येणार.

मृत्यूच्या अटळतेविषयी स्रोत काय सांगतात
इस्लाम

كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ ٱلْمَوْتِ

«प्रत्येक जीवाला मृत्यूची चव चाखावी लागेल.»

— कुराण, सूरा 3 «Al ‘Imran» («इम्रानचे कुटुंब»), आयत 185 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

इस्लाम

أَيْنَمَا تَكُونُوا۟ يُدْرِككُّمُ ٱلْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِى بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ

«तुम्ही कोठेही असा, मृत्यू तुम्हाला गाठेलच, मग तुम्ही उंच बुरुजांत का असेना.»

— कुराण, सूरा 4 «An-Nisa» («स्त्रिया»), आयत 78 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

बौद्ध धर्म

न अन्तलिक्खे न समुद्दमज्झे, न पब्बतानं विवरं पविस्स । न विज्जती सो जगतिप्पदेसो, यत्थट्ठितं नप्पसहेय्य मच्चु ॥

NA ANTALIKKHE NA SAMUDDAMAJJHE, / NA PABBATĀNAṂ VIVARAṂ PAVISSA; / NA VIJJATĪ SO JAGATIPPADESO, / YATTHAṬṬHITAṂ NAPPASAHEYYA MACCU.

«ना आकाशात, ना समुद्राच्या मध्यभागी, ना डोंगराच्या गुहेत लपून — पृथ्वीवर अशी कोणतीही जागा नाही, जिथे मृत्यू तुझ्यावर मात करणार नाही.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 128 पुस्तकातूनधम्मपदउघडा ›

बौद्ध धर्म

एवं जरा च मच्चु च, अधिवत्तन्ति पाणिने । खत्तिये ब्राह्मणे वेस्से, सुद्दे चण्डालपुक्कुसे । न किञ्चि परिवज्जेति, सब्बमेवाभिमद्दति ॥ न तत्थ हत्थीनं भूमि, न रथानं न पत्तिया । न चापि मन्तयुद्धेन, सक्का जेतुं धनेन वा ॥

EVAṂ JARĀ CA MACCU CA, / ADHIVATTANTI PĀṆINE; / KHATTIYE BRĀHMAṆE VESSE, / SUDDE CAṆḌĀLAPUKKUSE; / NA KIÑCI PARIVAJJETI, / SABBAMEVĀBHIMADDATI. / NA TATTHA HATTHĪNAṂ BHŪMI, / NA RATHĀNAṂ NA PATTIYĀ; / NA CĀPI MANTAYUDDHENA, / SAKKĀ JETUṂ DHANENA VĀ.

«याप्रमाणे म्हातारपण आणि मृत्यू सर्व प्राण्यांवर चालून येतात — योद्ध्यांवर आणि पुरोहितांवर, व्यापाऱ्यांवर आणि सेवकांवर, बहिष्कृतांवर आणि झाडूवाल्यांवर. ते कोणालाही सोडत नाहीत, सर्वांना चिरडून टाकतात. त्यांच्यासमोर ना हत्ती टिकू शकतात, ना रथ, ना पायदळ; त्यांना ना युक्तीने जिंकता येते, ना संपत्तीने.»

— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Saṃyutta-nikāya» («संलग्न प्रवचनांचा संग्रह»), 3.25: Pabbatūpama Sutta — «पर्वतांची उपमा» पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

बौद्ध धर्म

फलानमिव पक्कानं, पातो पतनतो भयं । एवं जातान मच्चानं, निच्चं मरणतो भयं ॥ यथापि कुम्भकारस्स, कता मत्तिकभाजना । सब्बे भेदनपरियन्ता, एवं मच्चान जीवितं ॥

PHALĀNAMIVA PAKKĀNAṂ, / PĀTO PATANATO BHAYAṂ; / EVAṂ JĀTĀNA MACCĀNAṂ, / NICCAṂ MARAṆATO BHAYAṂ. / YATHĀPI KUMBHAKĀRASSA, / KATĀ MATTIKABHĀJANĀ; / SABBE BHEDANAPARIYANTĀ, / EVAṂ MACCĀNA JĪVITAṂ.

«जसे पिकलेल्या फळांना नेहमी गळून पडण्याचे भय असते, तसे जन्मलेल्या मर्त्य माणसांना नेहमी मृत्यूचे भय असते. जशी कुंभाराने घडवलेली सर्व मातीची भांडी शेवटी फुटतात, तसेच मर्त्यांचे जीवन आहे.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Sutta-nipāta» («सुत्तांचा संग्रह»), 3.8: Salla Sutta — «बाणाविषयीचे प्रवचन», गाथा 3–4 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

बायबल

אָדָם יְלוּד אִשָּׁה קְצַר יָמִים וּשְׂבַע־רֹגֶז׃ כְּצִיץ יָצָא וַיִּמָּל וַיִּבְרַח כַּצֵּל וְלֹא יַעֲמוֹד

«स्त्रीपासून जन्मलेला मनुष्य अल्पायुषी आणि क्लेशांनी भरलेला असतो. तो फुलासारखा उमलतो आणि खुडला जातो; तो सावलीसारखा निघून जातो आणि टिकत नाही.»

— ईयोब याचे वचन: बायबल, जुना करार, «ईयोबाचे पुस्तक», 14:1–2 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἅπαξ ἀποθανεῖν, μετὰ δὲ τοῦτο κρίσις

«माणसांना एकदा मरणे आणि त्यानंतर न्याय होणे नेमलेले आहे.»

— बायबल, नवा करार, «इब्री लोकांस पत्र», 9:27 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बौद्ध धर्म

अचिरं वतयं कायो, पथविं अधिसेस्सति । छुद्धो अपेतविञ्ञाणो, निरत्थंव कलिङ्गरं ॥

ACIRAṂ VATAYAṂ KĀYO, / PATHAVIṂ ADHISESSATI; / CHUDDHO APETAVIÑÑĀṆO, / NIRATTHAṂVA KALIṄGARAṂ.

«लवकरच हे शरीर जमिनीवर पडेल — फेकून दिलेले, चेतनाहीन, निरुपयोगी लाकडाच्या ओंडक्यासारखे.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 41 पुस्तकातूनधम्मपदउघडा ›

मृत्यूची वेळ अज्ञात आहे

आपण मरणार हे आपल्याला माहीत आहे, पण केव्हा हे माहीत नाही. हे पन्नास वर्षांनी घडू शकते, किंवा एका वर्षाने, किंवा उद्या.

तरुण अनेकदा वृद्धांच्या आधी जातात, निरोगी आजारी लोकांच्या आधी. मृत्यूला ना रांग असते, ना वेळापत्रक. तो कोणत्याही दिवशी, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही कामाच्या आणि योजनांच्या मध्येच येऊ शकतो.

पण आपण असे जगतो, जणू पुढे अजून खूप वेळ आहे. आपण सर्वांत महत्त्वाच्या गोष्टी पुढे ढकलत राहतो: «वेळ मिळाला की करेन», «निवृत्त झाल्यावर सुरू करेन», «कधीतरी नंतर». पण हे «नंतर» कदाचित कधीच येणार नाही.

मृत्यूची वेळ अज्ञात आहे — याविषयी स्रोत काय सांगतात
बौद्ध धर्म

अज्जेव किच्चमातप्पं, को जञ्ञा मरणं सुवे ॥

AJJEVA KICCAMĀTAPPAṂ, / KO JAÑÑĀ MARAṆAṂ SUVE;

«आजच प्रयत्न केला पाहिजे: कोणास ठाऊक, कदाचित उद्या मृत्यू येईल.»

— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Majjhima-nikāya» («मध्यम लांबीच्या प्रवचनांचा संग्रह»), 131: Bhaddekaratta Sutta — «एक शुभ रात्र» पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

बौद्ध धर्म

पुप्फानि हेव पचिनन्तं, ब्यासत्तमनसं नरं । सुत्तं गामं महोघोव, मच्चु आदाय गच्छति ॥

PUPPHĀNI HEVA PACINANTAṂ, / BYĀSATTAMANASAṂ NARAṂ; / SUTTAṂ GĀMAṂ MAHOGHOVA, / MACCU ĀDĀYA GACCHATI.

«जसा मोठा पूर झोपलेल्या गावाला वाहून नेतो, तसा मृत्यू त्या माणसाला घेऊन जातो, जो [सुखांची] फुले वेचत असतो आणि ज्याचे मन त्यांतच गुंतलेले असते.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 47 पुस्तकातूनधम्मपदउघडा ›

बायबल

οἵτινες οὐκ ἐπίστασθε τὸ τῆς αὔριον· ποία γὰρ ἡ ζωὴ ὑμῶν; ἀτμὶς γάρ ἔσται ἡ πρὸς ὀλίγον φαινομένη, ἔπειτα δὲ καὶ ἀφανιζομένη

«उद्या काय होईल हे तुम्हाला ठाऊक नाही. तुमचे जीवन ते काय? तुम्ही तर वाफेसारखे आहात, जी थोडा वेळ दिसते आणि मग नाहीशी होते.»

— बायबल, नवा करार, «याकोबाचे पत्र», 4:14 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

אַל־תִּתְהַלֵּל בְּיוֹם מָחָר כִּי לֹא־תֵדַע מַה־יֵּלֶד יוֹם

«उद्याविषयी बढाई मारू नकोस, कारण एका दिवसात काय घडेल हे तुला ठाऊक नाही.»

— बायबल, जुना करार, «नीतिसूत्रे», 27:1 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

इस्लाम

وَمَا تَدْرِى نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَدًا ۖ وَمَا تَدْرِى نَفْسٌۢ بِأَىِّ أَرْضٍ تَمُوتُ

«कोणत्याही जीवाला ठाऊक नाही की तो उद्या काय कमावेल, आणि कोणत्याही जीवाला ठाऊक नाही की तो कोणत्या भूमीवर मरेल.»

— कुराण, सूरा 31 «Luqman» («लुकमान»), आयत 34 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

बौद्ध धर्म

कृताकृतापरीक्षोऽयं मृत्युर्विश्रम्भघातकः । स्वस्थास्वस्थैरविश्वास्य आकस्मिकमहाशनिः ॥

KṚTĀKṚTĀPARĪKṢO 'YAṂ MṚTYURVIŚRAMBHAGHĀTAKAḤ / SVASTHĀSVASTHAIRAVIŚVĀSYA ĀKASMIKAMAHĀŚANIḤ

«हा मृत्यू काम पूर्ण झाले की नाही हे पाहत नाही; तो विश्वासघात करतो. निरोगी किंवा आजारी, कोणीही त्याच्यावर विश्वास ठेवू शकत नाही: तो विजेच्या मोठ्या कडकडाटासारखा अचानक येतो.»

— शांतिदेव, «Bodhicaryāvatāra» («बोधिसत्त्वाच्या मार्गात प्रवेश»), 2.34 पुस्तकातूनशांतिदेव — बोधिचर्यावतार (बोधिसत्त्वाच्या मार्गात प्रवेश)उघडा ›

इस्लाम

وَأَنفِقُوا۟ مِن مَّا رَزَقْنَـٰكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَآ أَخَّرْتَنِىٓ إِلَىٰٓ أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ ٱلصَّـٰلِحِينَ ۝ وَلَن يُؤَخِّرَ ٱللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَآءَ أَجَلُهَا

«आणि आम्ही तुम्हाला जे दिले आहे, त्यातून खर्च करा, तुमच्यापैकी कोणाला मृत्यू येण्यापूर्वी आणि तो असे म्हणण्यापूर्वी: „हे माझ्या प्रभू! तू मला थोडी आणखी मुदत दिली असतीस, तर मी दानधर्म केला असता आणि सदाचारी लोकांपैकी झालो असतो.“ पण एखाद्या जीवाची ठरलेली वेळ आली की अल्लाह त्याला मुळीच मुदत देत नाही.»

— कुराण, सूरा 63 «Al-Munafiqun» («ढोंगी»), आयती 10–11 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

बौद्ध धर्म

अनिमित्तमनञ्ञातं, मच्चानं इध जीवितं । कसिरञ्च परित्तञ्च, तञ्च दुक्खेन संयुतं ॥

ANIMITTAMANAÑÑĀTAṂ, / MACCĀNAṂ IDHA JĪVITAṂ; / KASIRAÑCA PARITTAÑCA, / TAÑCA DUKKHENA SAṂYUTAṂ.

«येथे मर्त्यांचे जीवन अनिश्चित आहे आणि त्याची मुदत अज्ञात आहे; ते कठीण आणि अल्प आहे आणि दुःखाशी जोडलेले आहे.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Sutta-nipāta» («सुत्तांचा संग्रह»), 3.8: Salla Sutta — «बाणाविषयीचे प्रवचन», गाथा 1 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

एकमेव खरी संपत्ती

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट. आयुष्यात तुम्ही कोणतेही प्रयत्न करा — पैसे कमवा, संपत्ती मिळवा, घरे, गाड्या, फ्लॅट, कपडे, फोन खरेदी करा किंवा प्रवास करा — मरताना यांपैकी काहीही तुम्ही सोबत नेऊ शकणार नाही.

आध्यात्मिक साधना आणि सत्कर्मे तुमच्या आत्म्यात राहतात. पुढील प्रवासांत तुम्ही खरोखर सोबत नेऊ शकाल, अशी हीच एकमेव गोष्ट आहे. परंपरा सांगतात की त्यांची फळे वाया जात नाहीत: काही म्हणतात की ती तुमच्याबरोबर पुढच्या जन्मात जातात, तर काही म्हणतात की ती परलोकात तुम्हाला भेटतील.

एकमेव खऱ्या संपत्तीविषयी स्रोत काय सांगतात
बायबल

כִּי לֹא בְמוֹתוֹ יִקַּח הַכֹּל לֹא־יֵרֵד אַחֲרָיו כְּבוֹדוֹ

«कारण मरताना तो काहीही बरोबर नेणार नाही; त्याचे वैभव त्याच्यामागे खाली उतरणार नाही.»

— बायबल, जुना करार, «स्तोत्रसंहिता», 49:17 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

οὐδὲν γὰρ εἰσηνέγκαμεν εἰς τὸν κόσμον, δῆλον ὅτι οὐδὲ ἐξενεγκεῖν τι δυνάμεθα

«कारण आपण जगात काहीही आणले नाही, आणि त्यातून काहीही नेता येत नाही, हे उघड आहे.»

— बायबल, नवा करार, «तीमथ्याला पहिले पत्र», 6:7 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

כַּאֲשֶׁר יָצָא מִבֶּטֶן אִמּוֹ עָרוֹם יָשׁוּב לָלֶכֶת כְּשֶׁבָּא וּמְאוּמָה לֹא־יִשָּׂא בַעֲמָלוֹ שֶׁיֹּלֵךְ בְּיָדוֹ

«जसा तो आपल्या आईच्या गर्भातून बाहेर आला, तसाच नग्न, जसा आला तसा परत जाईल; आणि आपल्या श्रमातून हातात घेऊन जाता येईल असे काहीही त्याला नेता येणार नाही.»

— बायबल, जुना करार, «उपदेशक», 5:15 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

עָרֹם יצתי מִבֶּטֶן אִמִּי וְעָרֹם אָשׁוּב שָׁמָה

«मी आईच्या उदरातून नग्न आलो आणि नग्नच तिकडे परत जाईन.»

— ईयोबाचे वचन: बायबल, जुना करार, «ईयोबाचे पुस्तक», 1:21 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

Μὴ θησαυρίζετε ὑμῖν θησαυροὺς ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπου σὴς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται διορύσσουσι καὶ κλέπτουσι· θησαυρίζετε δὲ ὑμῖν θησαυροὺς ἐν οὐρανῷ, ὅπου οὔτε σὴς οὔτε βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται οὐ διορύσσουσιν οὐδὲ κλέπτουσιν· ὅπου γάρ ἐστιν ὁ θησαυρὸς ὑμῶν, ἐκεῖ ἔσται καὶ ἡ καρδία ὑμῶν.

«पृथ्वीवर आपल्यासाठी संपत्ती साठवू नका, जिथे कसर आणि गंज नाश करतात आणि जिथे चोर घरफोडी करून चोरी करतात; तर स्वर्गात आपल्यासाठी संपत्ती साठवा, जिथे ना कसर ना गंज नाश करतात आणि जिथे चोर घरफोडी करून चोरी करत नाहीत; कारण जिथे तुमची संपत्ती आहे, तिथेच तुमचे मनही राहील.»

— बायबल, नवा करार, मत्तयकृत शुभवर्तमान, 6:19–21 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

बायबल

ἄφρον, ταύτῃ τῇ νυκτὶ τὴν ψυχήν σου ἀπαιτοῦσιν ἀπὸ σοῦ· ἃ δὲ ἡτοίμασας τίνι ἔσται; οὕτως ὁ θησαυρίζων ἑαυτῷ, καὶ μὴ εἰς Θεὸν πλουτῶν.

«अरे मूर्खा, आज रात्री तुझा जीव तुझ्याकडून मागितला जाईल; मग तू जे तयार करून ठेवले आहेस, ते कोणाचे होईल? जो स्वतःसाठी संपत्ती साठवतो, पण देवाच्या दृष्टीने श्रीमंत नसतो, त्याचे असेच होते.»

— बायबल, नवा करार, लूककृत शुभवर्तमान, 12:20–21 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

इस्लाम

مَا عِندَكُمْ يَنفَدُ ۖ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ بَاقٍ

«तुमच्याकडे जे आहे, ते संपून जाईल, आणि अल्लाहजवळ जे आहे, ते टिकून राहणारे आहे.»

— कुराण, सूरा 16 «An-Nahl» («मधमाशी»), आयत 96 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

इस्लाम

ٱلْمَالُ وَٱلْبَنُونَ زِينَةُ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا ۖ وَٱلْبَـٰقِيَـٰتُ ٱلصَّـٰلِحَـٰتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا

«संपत्ती आणि पुत्र हे ऐहिक जीवनाचे भूषण आहेत; पण टिकून राहणारी सत्कर्मे तुझ्या प्रभूजवळ बक्षिसाच्या दृष्टीनेही श्रेष्ठ आहेत आणि आशेच्या दृष्टीनेही श्रेष्ठ आहेत.»

— कुराण, सूरा 18 «Al-Kahf» («गुहा»), आयत 46 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

इस्लाम

يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ ۝ إِلَّا مَنْ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ

«ज्या दिवशी ना संपत्ती उपयोगी पडेल, ना पुत्र — केवळ तोच वाचेल, जो अल्लाहकडे निर्मळ हृदय घेऊन येईल.»

— इब्राहीम यांचे वचन: कुराण, सूरा 26 «Ash-Shu‘ara» («कवी»), आयती 88–89 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

हिंदू धर्म

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः ॥

NA VITTENA TARPAṆĪYO MANUṢYAḤ

«माणसाचे संपत्तीने समाधान होऊ शकत नाही.»

— मृत्यूचा देव यम याला उद्देशून नचिकेताचे वचन: «Kaṭha-upaniṣad» («कठ उपनिषद»), 1.1.27 पुस्तकातूनउपनिषदेउघडा ›

हिंदू धर्म

यन् नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् कथं तेनामृता स्याम् इति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः । यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात् । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥

YAN NU MA IYAṂ BHAGOḤ SARVĀ PṚTHIVĪ VITTENA PŪRṆĀ SYĀT KATHAṂ TENĀMṚTĀ SYĀM ITI / NETI HOVĀCA YĀJÑAVALKYAḤ / YATHAIVOPAKARAṆAVATĀṂ JĪVITAṂ TATHAIVA TE JĪVITAṂ SYĀT / AMṚTATVASYA TU NĀŚĀSTI VITTENETI

«„भगवन्, संपत्तीने भरलेली ही सारी पृथ्वी जर माझी झाली, तर तिच्यामुळे मी अमर होईन का?“ „नाही, — याज्ञवल्क्य म्हणाले. — तुझे जीवन श्रीमंतांच्या जीवनासारखे होईल. पण संपत्तीने अमरत्वाची आशा नाही.“»

— मैत्रेयी आणि याज्ञवल्क्य: «Bṛhadāraṇyaka-upaniṣad» («बृहदारण्यक उपनिषद»), 2.4.2 पुस्तकातूनउपनिषदेउघडा ›

शीख धर्म

ਸੁਇਨਾ ਰੁਪਾ ਸਭ ਧਾਤੁ ਹੈ ਮਾਟੀ ਰਲਿ ਜਾਈ ॥ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਨਾਲਿ ਨ ਚਲਈ ਸਤਿਗੁਰਿ ਬੂਝ ਬੁਝਾਈ ॥

«सोने आणि चांदी हे सर्व धातूच आहेत, ते मातीत मिसळून जातील. नामाशिवाय काहीही सोबत येत नाही — हे खऱ्या गुरूंनी समजावून दिले आहे.»

— गुरू नानक: «Guru Granth Sahib» («गुरू ग्रंथ साहिब»), विभाग «मारू», पृष्ठ 1011 पुस्तकातूनगुरु ग्रंथ साहिबउघडा ›

बौद्ध धर्म

धञ्ञं धनं रजतं जातरूपं, परिग्गहं वापि यदत्थि किञ्चि । दासा कम्मकरा पेस्सा, ये चस्स अनुजीविनो । सब्बं नादाय गन्तब्बं, सब्बं निक्खिप्पगामिनं । यञ्च करोति कायेन, वाचाय उद चेतसा । तञ्हि तस्स सकं होति, तंव आदाय गच्छति । तंवस्स अनुगं होति, छायाव अनपायिनी । तस्मा करेय्य कल्याणं, निचयं सम्परायिकं । पुञ्ञानि परलोकस्मिं, पतिट्ठा होन्ति पाणिनं ॥

DHAÑÑAṂ DHANAṂ RAJATAṂ JĀTARŪPAṂ, PARIGGAHAṂ VĀPI YADATTHI KIÑCI / DĀSĀ KAMMAKARĀ PESSĀ, YE CASSA ANUJĪVINO / SABBAṂ NĀDĀYA GANTABBAṂ, SABBAṂ NIKKHIPPAGĀMINAṂ / YAÑCA KAROTI KĀYENA, VĀCĀYA UDA CETASĀ / TAÑHI TASSA SAKAṂ HOTI, TAṂVA ĀDĀYA GACCHATI / TAṂVASSA ANUGAṂ HOTI, CHĀYĀVA ANAPĀYINĪ / TASMĀ KAREYYA KALYĀṆAṂ, NICAYAṂ SAMPARĀYIKAṂ / PUÑÑĀNI PARALOKASMIṂ, PATIṬṬHĀ HONTI PĀṆINAṂ

«धान्य, पैसा, चांदी आणि सोने, आणि तुमच्या मालकीचे इतर सर्व काही, दास, कामगार आणि तुमच्या आधारावर जगणारे सर्व — हे सर्व जाताना सोडावे लागेल; हे सर्व मागे राहते. पण शरीराने, वाणीने आणि मनाने तुम्ही जे करता — तेच खरोखर तुमचे आहे, तेच तुम्ही सोबत नेता, तेच कधीही मागे न राहणाऱ्या सावलीसारखे तुमच्या मागे येते. म्हणून चांगले करा — येणाऱ्या जीवनासाठी साठा: पुण्यकर्मे परलोकात प्राण्यांचा आधार असतात.»

— पाली त्रिपिटक, «Saṃyutta-nikāya» («संलग्न प्रवचनांचा संग्रह»), 3.20: Dutiyaaputtaka Sutta — «निपुत्रिक माणसाविषयी दुसरे प्रवचन» पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

बौद्ध धर्म

चिरप्पवासिं पुरिसं, दूरतो सोत्थिमागतं । ञातिमित्ता सुहज्जा च, अभिनन्दन्ति आगतं । तथेव कतपुञ्ञम्पि, अस्मा लोका परं गतं । पुञ्ञानि पटिगण्हन्ति, पियं ञातीव आगतं ॥

CIRAPPAVĀSIṂ PURISAṂ, DŪRATO SOTTHIMĀGATAṂ / ÑĀTIMITTĀ SUHAJJĀ CA, ABHINANDANTI ĀGATAṂ / TATHEVA KATAPUÑÑAMPI, ASMĀ LOKĀ PARAṂ GATAṂ / PUÑÑĀNI PAṬIGAṆHANTI, PIYAṂ ÑĀTĪVA ĀGATAṂ

«दीर्घकाळ दूर राहिलेला माणूस दुरून सुखरूप परत आला की त्याचे नातेवाईक, मित्र आणि आप्तजन आनंदाने त्याचे स्वागत करतात. त्याचप्रमाणे जो चांगले करतो, तो या लोकातून परलोकात गेल्यावर त्याची पुण्यकर्मे त्याचे स्वागत करतात — जसे नातेवाईक आपल्या प्रियजनाचे स्वागत करतात.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Dhammapada» («धम्मपद»), गाथा 219–220 पुस्तकातूनधम्मपदउघडा ›

हिंदू धर्म

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस् तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत् कश् चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥

PĀRTHA NAIVEHA NĀMUTRA VINĀŚAS TASYA VIDYATE / NA HI KALYĀṆAKṚT KAŚ CID DURGATIṂ TĀTA GACCHATI

«ना या लोकात, ना परलोकात त्याचा नाश होतो: चांगले करणारा कधीही दुर्गतीला जात नाही.»

— मार्ग पूर्ण न केलेल्या योग्याविषयी कृष्णाचे वचन: «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 6.40 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›

हिंदू धर्म

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्य् अवशो ऽपि सः ॥

TATRA TAṂ BUDDHISAṂYOGAṂ LABHATE PAURVADEHIKAM / YATATE CA TATO BHŪYAḤ SAṂSIDDHAU KURUNANDANA / PŪRVĀBHYĀSENA TENAIVA HRIYATE HY AVAŚO 'PI SAḤ

«तेथे त्याला पूर्वीच्या देहातील समज पुन्हा प्राप्त होते आणि तो पुन्हा पूर्णतेसाठी प्रयत्न करतो. त्या पूर्वीच्या अभ्यासाच्या बळावर तो आपल्या इच्छेविरुद्धही पुढे ओढला जातो.»

— «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 6.43–44 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›

हिंदू धर्म

तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥

TAṂ VIDYĀKARMAṆĪ SAMANVĀRABHETE PŪRVAPRAJÑĀ CA

«[देह सोडणाऱ्याच्या] सोबत त्याचे ज्ञान आणि त्याची कर्मे जातात, आणि त्याची पूर्वप्रज्ञाही.»

— «Bṛhadāraṇyaka-upaniṣad» («बृहदारण्यक उपनिषद»), 4.4.2 पुस्तकातूनउपनिषदेउघडा ›

हिंदू धर्म

नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः । न पुत्रदारं न ज्ञातिर् धर्मस् तिष्ठति केवलः ॥ … मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ । विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस् तम् अनुगच्छति ॥

NĀMUTRA HI SAHĀYĀRTHAṂ PITĀ MĀTĀ CA TIṢṬHATAḤ / NA PUTRADĀRAṂ NA JÑĀTIR DHARMAS TIṢṬHATI KEVALAḤ … MṚTAṂ ŚARĪRAM UTSṚJYA KĀṢṬHALOṢṬASAMAṂ KṢITAU / VIMUKHĀ BĀNDHAVĀ YĀNTI DHARMAS TAM ANUGACCHATI

«परलोकात साहाय्यासाठी ना पिता असतो, ना माता, ना पुत्र, ना पत्नी, ना नातेवाईक — केवळ धर्म उरतो… मृत देह लाकडाच्या ओंडक्यासारखा किंवा मातीच्या ढेकळासारखा जमिनीवर टाकून नातेवाईक पाठ फिरवून निघून जातात — पण धर्म त्याच्यामागे जातो.»

— «Manusmṛti» («मनुस्मृती»), 4.239, 4.241 पुस्तकातूनमनुस्मृतीउघडा ›

यहुदी धर्म

שֶׁבִּשְׁעַת פְּטִירָתוֹ שֶׁל אָדָם אֵין מְלַוִּין לוֹ לָאָדָם לֹא כֶסֶף וְלֹא זָהָב וְלֹא אֲבָנִים טוֹבוֹת וּמַרְגָּלִיּוֹת, אֶלָּא תוֹרָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים בִּלְבַד

«माणूस जगातून निघून जाण्याच्या घटकेला त्याच्यासोबत ना चांदी जाते, ना सोने, ना मौल्यवान रत्ने आणि मोती, तर केवळ तोरा आणि सत्कर्मे.»

— रब्बी योसे बेन किस्मा यांचे वचन: «Pirqei Avot» («पूर्वजांची शिकवण»), 6:9 — ग्रंथाला जोडलेली बराइता «Kinyan Torah» पुस्तकातूनपूर्वजांची शिकवणउघडा ›

इस्लाम

يَتْبَعُ الْمَيِّتَ ثَلاَثَةٌ، فَيَرْجِعُ اثْنَانِ وَيَبْقَى مَعَهُ وَاحِدٌ، يَتْبَعُهُ أَهْلُهُ وَمَالُهُ وَعَمَلُهُ، فَيَرْجِعُ أَهْلُهُ وَمَالُهُ، وَيَبْقَى عَمَلُهُ

«मृताच्या मागे तीन गोष्टी जातात: दोन परत येतात आणि एक त्याच्यासोबत राहते. त्याच्या मागे त्याचे कुटुंब, त्याची संपत्ती आणि त्याची कर्मे जातात; कुटुंब आणि संपत्ती परत येतात, आणि त्याची कर्मे राहतात.»

— प्रेषित मुहम्मद यांचे वचन (निवेदक — अनस इब्न मालिक): अल-बुखारी, «Ṣaḥīḥ al-Bukhārī» («सहीह अल-बुखारी»), पुस्तक «हृदय कोमल करणे», हदीस 6514 पुस्तकातूनसहीह अल-बुखारीउघडा ›

बौद्ध धर्म

प्रियाप्रियनिमित्तेन पापं कृतमनेकधा । सर्वमुत्सृज्य गन्तव्यम् इति न ज्ञातमीदृशम् ॥

PRIYĀPRIYANIMITTENA PĀPAṂ KṚTAMANEKADHĀ / SARVAMUTSṚJYA GANTAVYAM ITI NA JÑĀTAMĪDṚŚAM

«मला प्रिय असलेल्यांसाठी आणि अप्रिय असलेल्यांसाठी मी अनेकदा पाप केले — आणि सर्व काही सोडून जावे लागेल, हे मला ठाऊक नव्हते.»

— शांतिदेव, «Bodhicaryāvatāra» («बोधिसत्त्वाच्या मार्गात प्रवेश»), 2.35 पुस्तकातूनशांतिदेव — बोधिचर्यावतार (बोधिसत्त्वाच्या मार्गात प्रवेश)उघडा ›

बौद्ध धर्म

तेसं मच्चुपरेतानं, गच्छतं परलोकतो । न पिता तायते पुत्तं, ञाती वा पन ञातके ॥

TESAṂ MACCUPARETĀNAṂ, / GACCHATAṂ PARALOKATO; / NA PITĀ TĀYATE PUTTAṂ, / ÑĀTĪ VĀ PANA ÑĀTAKE.

«मृत्यू जेव्हा त्यांना परलोकात घेऊन जातो, तेव्हा ना पिता पुत्राचे रक्षण करू शकतो, ना नातेवाईक आपल्या आप्तांचे.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Sutta-nipāta» («सुत्तांचा संग्रह»), 3.8: Salla Sutta — «बाणाविषयीचे प्रवचन», गाथा 6 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

मृत्यूचे स्मरण का ठेवावे?

मृत्यूवरील चिंतन तुम्ही घाबरावे किंवा दुःखी व्हावे म्हणून नाही. उलट — ते मुक्त करते.

जीवन शाश्वत नाही याचे स्मरण असले की त्यात खरोखर काय महत्त्वाचे आहे आणि काय नाही, हे स्पष्ट होते. लहानसहान रुसवे, भांडणे, धावपळ आणि वस्तूंमागची धाव आपली शक्ती गमावतात. जे कायम तुमच्यासोबत राहील, तेच सर्वांत महत्त्वाचे ठरते.

मृत्यूचे स्मरण गोष्टी पुढे न ढकलण्याची शक्ती देते. तुम्हाला काही बदलायचे असेल, साधना सुरू करायची असेल, जवळच्या व्यक्तीशी समेट करायचा असेल, महत्त्वाचे शब्द बोलायचे असतील — तर ते आत्ताच करा.

दिवसांची संख्या मर्यादित आहे हे कळले की प्रत्येक दिवस अधिक मौल्यवान होतो.

मृत्यूच्या स्मृतीविषयी स्रोत काय सांगतात
बौद्ध धर्म

मरणस्सति, भिक्खवे, भाविता बहुलीकता महप्फला होति महानिसंसा अमतोगधा अमतपरियोसाना … अहो वताहं तदन्तरं जीवेय्यं यदन्तरं अस्ससित्वा वा पस्ससामि पस्ससित्वा वा अस्ससामि, भगवतो सासनं मनसि करेय्यं, बहु वत मे कतं अस्सा … अप्पमत्ता विहरिस्साम, तिक्खं मरणस्सतिं भावेस्साम आसवानं खयाय ॥

MARAṆASSATI, BHIKKHAVE, BHĀVITĀ BAHULĪKATĀ MAHAPPHALĀ HOTI MAHĀNISAṂSĀ AMATOGADHĀ AMATAPARIYOSĀNĀ … / AHO VATĀHAṂ TADANTARAṂ JĪVEYYAṂ YADANTARAṂ ASSASITVĀ VĀ PASSASĀMI PASSASITVĀ VĀ ASSASĀMI, BHAGAVATO SĀSANAṂ MANASI KAREYYAṂ, BAHU VATA ME KATAṂ ASSĀ … / APPAMATTĀ VIHARISSĀMA, TIKKHAṂ MARAṆASSATIṂ BHĀVESSĀMA ĀSAVĀNAṂ KHAYĀYA

«भिक्खूंनो, मृत्यूची स्मृती विकसित केली आणि वारंवार तिचा अभ्यास केला, तर ती महान फळ आणि महान लाभ देते; ती अमृतात [निर्वाणात] बुडवते आणि अमृतात संपते… [भिक्खू विचार करतो:] „अहो, श्वास सोडल्यानंतर श्वास घेण्यास किंवा श्वास घेतल्यानंतर श्वास सोडण्यास जितका वेळ लागतो, तितका वेळ जरी मी जगलो, तरी मी भगवंतांच्या शिकवणीकडे लक्ष देईन, आणि माझ्याकडून खूप काही घडेल!“… म्हणून तुम्ही असे शिकले पाहिजे: „आम्ही अप्रमत्त राहू, आस्रवांच्या क्षयासाठी आम्ही तीव्रतेने मृत्यूची स्मृती विकसित करू.“»

— बुद्धांचे वचन: पाली त्रिपिटक, «Aṅguttara-nikāya» («संख्याक्रमाने मांडलेली प्रवचने»), 6.19: Paṭhamamaraṇassati Sutta — «मृत्यूच्या स्मृतीविषयी पहिले प्रवचन» पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

बायबल

הוֹדִיעֵנִי יְהוָה קִצִּי וּמִדַּת יָמַי מַה־הִיא אֵדְעָה מֶה־חָדֵל אָנִי׃ הִנֵּה טְפָחוֹת נָתַתָּה יָמַי וְחֶלְדִּי כְאַיִן נֶגְדֶּךָ

«हे परमेश्वरा, माझा अंत मला कळू दे, आणि माझ्या आयुष्याचे दिवस किती आहेत हेही कळू दे, म्हणजे मी किती क्षणभंगुर आहे हे मला समजेल. पाहा, तू माझे दिवस वीतभर केले आहेत, आणि माझे आयुष्य तुझ्यापुढे काहीच नाही.»

— बायबल, जुना करार, «स्तोत्रसंहिता», 39:4–5 पुस्तकातूनबायबल, नवा करारउघडा ›

यहुदी धर्म

וְשׁוּב יוֹם אֶחָד לִפְנֵי מִיתָתְךָ

«आपल्या मृत्यूच्या एक दिवस आधी पश्चात्ताप करा.»

त्यांच्या शिष्यांनी त्यांना विचारले: माणसाला आपल्या मृत्यूचा दिवस ठाऊक असतो का? त्यांनी उत्तर दिले: म्हणूनच त्याने आजच पश्चात्ताप करावा — कदाचित तो उद्या मरेल; अशा प्रकारे त्याचे सर्व दिवस पश्चात्तापात जातील (तालमूद, शब्बाथ 153a).

— रब्बी एलिएजर यांचे वचन: मिश्ना, «Pirqei Avot» («पूर्वजांची शिकवण»), 2:10 पुस्तकातूनपूर्वजांची शिकवणउघडा ›

मृत्यूचा विचार टाळू नका

बहुतेक लोक मृत्यूचा विचार न करण्याचा जिवापाड प्रयत्न करतात आणि त्याला घाबरतात. पण त्यात भयानक असे काहीच नाही: मृत्यू पूर्णपणे नैसर्गिक आहे. तो हवेत श्वास घेणे, अन्न खाणे किंवा जगाकडे पाहणे यांइतकाच नैसर्गिक आहे — इतर कोणत्याही अगदी मूलभूत गोष्टीसारखा. मग त्याच्यापासून का लपायचे?

तुम्ही मृत्यूपासून लपलात, तरी तो तुमच्या आयुष्यातून जाणार नाही. आज ना उद्या तो तुम्हाला गाठेल. आणि तुम्ही जितका जास्त काळ लपाल, तितकी ही भेट अधिक अप्रिय होईल.

आत्ताच त्याला सामोरे जा. जे आत्ता करता येते, ते नंतरसाठी पुढे ढकलू नका.

मृत्यू नैसर्गिक आहे — याविषयी स्रोत काय सांगतात
हिंदू धर्म

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर् ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्माद् अपरिहार्ये ऽर्थे न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥

JĀTASYA HI DHRUVO MṚTYUR DHRUVAṂ JANMA MṚTASYA CA / TASMĀD APARIHĀRYE 'RTHE NA TVAṂ ŚOCITUM ARHASI

«जो जन्मला, त्याचा मृत्यू निश्चित आहे, आणि जो मेला, त्याचा जन्म निश्चित आहे; म्हणून जे टाळता येत नाही, त्याविषयी तू शोक करू नयेस.»

— कृष्णाचे वचन: «Bhagavad-gītā» («भगवद्गीता»), 2.27 पुस्तकातूनभगवद्गीताउघडा ›

बौद्ध धर्म

न हि सो उपक्कमो अत्थि, येन जाता न मिय्यरे । जरम्पि पत्वा मरणं, एवंधम्मा हि पाणिनो ॥

NA HI SO UPAKKAMO ATTHI, / YENA JĀTĀ NA MIYYARE; / JARAMPI PATVĀ MARAṆAṂ, / EVAṂDHAMMĀ HI PĀṆINO.

«असा कोणताही उपाय नाही, ज्यामुळे जन्मलेले मरणार नाहीत. म्हातारपणी पोहोचून ते मरतात — प्राण्यांचा स्वभावच असा आहे.»

— पाली त्रिपिटक, «Khuddaka-nikāya» («लघु संग्रह»), «Sutta-nipāta» («सुत्तांचा संग्रह»), 3.8: Salla Sutta — «बाणाविषयीचे प्रवचन», गाथा 2 पुस्तकातूनपालि त्रिपिटकउघडा ›

इस्लाम

قُلْ إِنَّ ٱلْمَوْتَ ٱلَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُۥ مُلَـٰقِيكُمْ

«सांगा: ज्या मृत्यूपासून तुम्ही पळता, तो तुम्हाला निश्चितच भेटणार आहे.»

— कुराण, सूरा 62 «Al-Jumu‘ah» («शुक्रवार»), आयत 8 पुस्तकातूनकुराणउघडा ›

ही साधना कशी करावी

या साधनेसाठी आधी अशी वेळ निवडा, जेव्हा कोणी तुम्हाला त्रास देणार नाही. शांतपणे बसा, घाई करू नका आणि लक्ष विचलित होऊ देऊ नका.

स्वतःला सांगा: «अशी वेळ येईल, जेव्हा मी मरेन.» या विचारासोबत बसून राहा आणि त्यावर लक्ष केंद्रित करा. तुम्हाला काय वाटते, तुमच्या आत काय उमटते, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा: कोणत्या भावना, कोणत्या कल्पना, तुम्ही कशाविषयी विचार करू लागता.

मग स्वतःला सांगा: «हे केव्हा घडेल, ते मला माहीत नाही. हे एका वर्षाने घडू शकते, उद्या घडू शकते, किंवा याच क्षणी घडू शकते.»

कल्पना करा की हे वर्ष तुमच्या आयुष्यातील शेवटचे वर्ष आहे. तुम्ही काय कराल? सुखांच्या मागे धावण्याचा प्रयत्न कराल? पृथ्वीवरील प्रत्येक माणसाबरोबर झोपाल? जगातली सगळी दारू पिऊन टाकाल?

यांपैकी कशालाही अर्थ नाही. ज्याला खरोखर अर्थ आहे, अशी एकमेव गोष्ट म्हणजे आपल्या आत्म्यावर काम करणे, जसे आपण वर सांगितले.

या चिंतनाकडे पुन्हा पुन्हा परत या. मानवी जन्माच्या मूल्याचेही स्मरण ठेवा.

गृहपाठ

दररोज सकाळी स्वतःला सांगा: «कदाचित हा माझ्या आयुष्यातील शेवटचा दिवस असेल. मी तो कसा घालवेन?» आणि हा विचार दिवसभर तुमच्यासोबत राहू द्या.

स्वतःवर जबरदस्ती करण्याची गरज नाही — फक्त जाणीव ठेवा: हे सत्य आहे, तुम्ही खरोखरच आज किंवा उद्या मरू शकता. तुमचा वेळ किती मौल्यवान आहे, हे जाणा — आणि तुमचा प्रत्येक निर्णय, प्रत्येक शब्द, प्रत्येक विचारही.

आणि संध्याकाळी आठवा की तुम्ही हा दिवस कसा घालवला. हा तुमचा शेवटचा दिवस आहे, हे तुम्हाला खरोखर माहीत असते, तर तुम्ही काय वेगळे केले असते?

इथेही स्वतःवर जबरदस्ती करण्याची गरज नाही — फक्त जागरूक राहा. तुम्हाला दिसेल: इथे वेगळ्या प्रकारे वागता आले असते, आणि तिथे त्यावर आपला वेळ घालवायला नको होता. फक्त हे लक्षात घ्या. कालांतराने तुम्ही नैसर्गिकपणे तुमची जीवनशैली बदलू लागाल.

पुढच्या साधनेकडे केव्हा जावे?

आम्ही «मार्गावर प्रगती कशी करावी» या लेखात सांगितल्याप्रमाणे, साधना खऱ्या अर्थाने तुमच्याशी एकरूप होते आणि तुमचा भाग बनते, तेव्हा ती पूर्ण झाली असे मानता येते. याचा अर्थ असा की तुम्ही ती केवळ समजून घेतली नाही, तर तुमच्या वैयक्तिक, प्रत्यक्ष अनुभवातून अनुभवलीही आहे. हे जाणवेपर्यंत साधना करत राहा. साधनेकडे पाहण्याचा तुमचा स्वतःचा सर्जनशील दृष्टिकोन शोधा.

या साधनेचा परिणाम असा की तुमच्या जीवनाच्या मूल्याची जाणीव आणखी दृढ होते.

तुम्ही तुमच्या दिवसाकडे पाहता आणि तुम्हाला दिसते की तुम्ही एक तास इंटरनेटवर वाद घालण्यात किंवा एक तास कोणावर तरी रागावण्यात घालवला. आणि तुम्हाला जाणवते: कदाचित उद्या तुमचा मृत्यू होईल. मग तुम्ही तुमचा वेळ कशावर खर्च करत होता? तुम्ही तो पूर्णपणे वाया घालवला.

मग तुमच्यात तातडीची एक विशेष भावना निर्माण होते. तुम्ही विचार करता: «मी काय करायला हवे? माझा मृत्यू तर लवकरच होणार आहे. मला काय काय पूर्ण करायचे आहे? या पृथ्वीवर उरलेला वेळ अधिक मौल्यवान कसा करू?» असेच विचार तुमच्या मनात यायला हवेत.

जेव्हा असे विचार येतात आणि तुमचे जीवन बदलण्याची तातडीची इच्छा तुमच्यात निर्माण होते, तेव्हा याचा अर्थ तुम्ही ही साधना आत्मसात केली आहे. ती पुढेही करत राहा.

तुमचे वैयक्तिक शक्तिशब्द

या साधनेविषयीची तुमची समज एका वाक्यात सांगा. उदाहरणार्थ: «अशी वेळ येईल, जेव्हा मी मरेन».

ते मागच्या साधनेतील वाक्याला जोडा. उदाहरणार्थ: «माझा मानवी जन्म अतिशय अनमोल आहे. अशी वेळ येईल, जेव्हा मी मरेन».

प्रत्येक वेळी तुम्ही मानवी जन्माच्या मूल्याविषयी किंवा अनित्यता आणि मृत्यूविषयी विचार कराल, तेव्हा मनातल्या मनात तुमचे वैयक्तिक शक्तिशब्द म्हणा.

अशा प्रकारे तुम्हाला तुमच्या मानवी जन्माचे संपूर्ण मूल्य आणि दुर्मीळता आणि या जीवनाची संपूर्ण अनित्यता उमगते.

साधनेत मदत

साधनेत मदत हवी आहे?

Patreon वर तुम्हाला मिळते:

Patreon वर सामील व्हा